İçinde bulunduğumuz yılda, Osmanlı Devleti’nin son döneminde ortaya çıkan düşünce akımlarından Türkçülüğün iki mümtaz temsilcisi olan Ziya Gökalp ve Yusuf Akçura’nın doğumlarının 150. yıl dönümü vesilesiyle çeşitli bilimsel toplantılar düzenlenmekte, yayınlar yapılmaktadır. Farklı coğrafyalarda doğan bu iki şahsiyet, Türk Ocakları gibi ortak bir çatı altında Türkçülük ülküsü için çalışmışlardır. Bununla birlikte düşünce ve hareket tarzlarında farklar da mevcuttur. Kısa bir yazı çerçevesinde bunları derinlemesine ele almak elbette söz konusu değildir. Biz burada, her iki düşünürün millet ve milliyetçilik anlayışlarını ana hatlarıyla değerlendirmeye çalışmakla yetineceğiz. Hiç kuşkusuz, doğdukları coğrafya, çocukluk ve gençlik yılları ve eğitim hayatları, hayat tecrübeleri, herkes gibi bu iki düşünürün de şahsiyetleri ve fikirleri üzerinde etkili olmuştur.
Yusuf Akçura’nın millet, milliyet ve milliyetçilik konusundaki fikirlerinin gelişiminde hiç şüphesiz aldığı eğitim kadar yaşadığı hayat tecrübesinin de tesirleri olmuştur. Hem Türk Ocaklarının kurucularından hem de Türk Yurdu dergimizin kurucusu olan Yusuf Akçura, 1876’da Kazan’a bağlı Simbir’de doğmuş; küçük yaşta babasını kaybetmiş ve henüz çocukken Ruslardaki Türk düşmanlığı, Türklerin ibadetlerine dahi karışılması millî bilincinin gelişmesinde önemli etken olmuştur. Annesi ile Kazan’dan ayrılıp İstanbul’a göç etmek zorunda kalan Yusuf, eğitimini burada almıştır. Amcası İbrahim Bey’in, akrabası olan İsmail Gaspıralı’nın onun fikir hayatındaki etkileri malumdur. Kendi ifadesiyle, “Akçuraoğlu Yusuf’un biraz şuurlu Türkçülüğü Harbiye mektebi sıralarında başlar. O zamanlar yani Yunan Harbi arifelerinde Necib Asım Beğ’lerin, Veled Çelebi Efendi’lerin Bursalı Tahir Beğ’lerin Türkçülüğe müteallik risâle ve makâleleri intişâr etmekte idi.” 1897’de kuzey Türklüğünü tanıtmak üzere biyografisini kaleme aldığı Şerafettin Mağmumî, Akçura Paris’e gittiğinde ilk görüştüğü Türk milliyetçilerindendi. Osmanlı Devleti’nin tek kurtuluş yolunun Türk milliyetçiliği olduğu görüşünü savunan Şerafettin Mağmumî’den oldukça etkilendiği anlaşılmaktadır. Hiç şüphesiz Paris’teki tahsil hayatı da onun düşünce ve zihin dünyasının şekillenmesine katkı yapmıştır.
Osmanlı topraklarına Rusya’dan gelmiş olması, oradaki Türk topluluklarının geleceğiyle ilgili idealleri ve kaygıları hiç şüphesiz onun milliyetçilik anlayışına da yansımıştır. O dönemde, tipik örneği olarak Ziya Gökalp’ı gösterebileceğimiz Türkiye Türk’ü milliyetçiler için temel mesele, Osmanlıcı ve İslamcılarda da olduğu gibi “Devlet’in bekası” idi. Yusuf Akçura ise “bütün Türklük”, Türk birliği davasını savunuyordu. Harsa yani kültür temeline önem veren Gökalp, -aşağıda tekrar değineceğimiz üzere- kan bağının, ırkın milliyette önemli olmadığını savunurken Akçura bu konuda farklı düşünüyordu. Yine Gökalp’ın dil ve dini iki temel unsur görmesi karşısında Akçura, her ne kadar Müslümanlığın önemini kabul ediyorsa da Müslüman olmayan Türklerin de dikkate alınması gerektiğini savunuyordu.
Bu farkları Cumhuriyet döneminde Türk Ocakları bünyesinde yaşanan tartışmalarda da görmekteyiz. Cumhuriyet’in ilanı sonrasında 1924 Anayasasındaki Türk tanımı ile Türk Ocaklarının “bütün Türklük” anlayışı arasında fark ortaya çıktı. 1924 Anayasasının kabulünden üç gün sonra yapılan Türk Ocakları Umumî Kongresinde Türk tanımı ciddi tartışmalara yol açtı. Ziya Gökalp ve diğer bazı Türkçüler kültür ve mensubiyet parametreleri çerçevesinde, Türkçe konuşan, Türk harsını (kültürünü) benimsemiş, aynı duygu ve emellere sahip ve “Ben Türk’üm.” diyen herkesi Türk kabul etmek gerektiği düşüncesinde idi. Yusuf Akçura ve onun gibi düşünen bazı delegeler ise, “Ben Türk’üm.” diyen herkesi Türk saymanın doğru olmadığını, şecere ve Türkçe konuşma şartının da aranması gerektiğini ileri sürdüler. Buna karşı Türk Ocakları Genel Başkanı Hamdullah Suphi ve bazı delegeler de milliyet konusunda kan bağının değil, hars ve mefkûre bağının önemli olduğu fikrini savundular. Hamdullah Suphi, Türk milliyetçiliğini kültür milliyetçiliği olarak tanımlıyor, “Türkçe konuşan, Müslüman olan ve Türklüğün sevgisini taşıyan herkes Türk’tür.” diyordu. Neticede Ocak Yasasının 5. Maddesi, “Neslen Türk olan veya hars dolayısıyla tamamen Türk duygusu ve Türk dileği besleyen ve mazileriyle Türklüğe bağlı olduklarını isbat etmiş bulunan her kadın ve erkek Türk Ocağı’na aza olabilirler.” şeklinde benimsendi.
1928’de yayımlanan Türk Yılı’nın girişinde Akçura’nın o dönem itibaryla, Türklük, millet ve milliyet anlayışını görmekteyiz. O, “’Türkler’ dediğimiz zaman etnografya, filolocya ve târih müntesiplerinin bazan ‘Türk-Tatar’, bazan ‘Türk-Tatar-Moğol’ diye yâd ettikleri bir ırktan gelme, âdetleri, dilleri birbirine pek yakın, tarihî hayatları birbirine karışmış olan kavim ve kabilelerin mecmû’unu [toplamını] murâd ediyoruz.” diyordu.
Milliyet fikrinin Doğu’da değil Batı’da meydana geldiğini ileri süren Akçura, kendi zamanında milliyet ilkesinin içeriğini ise şöyle izah eder:
“Bir millet teşkil etmiş olan efrâd-ı beşeriyye [beşerî fertler], müstakil bir devlet hâlinde ta’azzî ederek [organize olarak] yaşamak hakkını hâizdir.”
“Millet”in tam ilmî bir tanımının bulunmadığını belirten Akçura’ya göre, örgütlenme hâlinde olan her millet, mevcut şartlara ve belirlediği hedeflere göre “millet”i tarif etmektedir. Mesela, Almanlar ve Slavlar ırk ve dili yani tarihî mecburiyeti, Fransızlar arzu ve iradeyi yani bireysel özgürlüğü, İtalyanlar arazi ve dili yani coğrafi ve tarihî zorunluluğu “millet”in oluşma ve devam etmesinde en etkili faktörler olarak almışlardır. Akçura, mümkün olduğu ölçüde objektif bir tanımı ise şöyle yapar:
“Millet, ırk ve lisanın esâsen birliğinden dolayı içtimâî [toplumsal] vicdânında vahdet hâsıl olmuş [birlik meydana gelmiş] bir cemiyet-i beşeriyedir [insan topluluğudur].”
Akçura, tıpkı çağdaşları gibi kendi döneminin şartlarında, Türk milliyetçiliği fikrini, fikrî ve kültürel alanda savunmasının yanında bu fikrin siyasi alana intikali için de çalışan ve fikir üreten bir aydındı. Osmanlılık, İslamlık ve Türklük siyasetleri hakkındaki tahlillerini gerçekçi bir muhakeme ile ortaya koymuştur.
23 Mart 1876’da Diyarbakır’da dünyaya gelen Mehmed Ziya (Gökalp)’nın eğitiminde okullar kadar aile fertlerinin de rolü büyüktü. Hem anne hem baba tarafında kadılık ve müftülük yapmış, şiir yazmış, divan sahibi erkekler, okumaya meraklı kadınlar vardı. Kısacası o, bir yandan Doğu-İslam bilim ve kültürüne, öte yandan da Batı bilim ve fikir hayatına vukuf kesp etmiştir. Meşrutiyet’in ilanından sonra İttihat ve Terakkî’nin Diyarbakır şubesini kuran Mehmed Ziya aynı yıl fırkanın bölge müfettişi oldu. 18 Eylül 1909’da Selânik’te toplanan kongreye Diyarbakır delegesi olarak katıldı ve merkez heyeti üyeliğine seçildi. Çeşitli okullarda ve Darülfünun’da sosyoloji dersleri veren Gökalp pek çok mecmuada yazdığı yazılarla Türk fikir hayatına yön vermeye gayret etmiştir.
Yirminci yüzyıl başında “Türkçülük Akımı” olarak ortaya çıkan Türk milliyetçiliğinin teorik temellerini atan en önemli düşünür olan Ziya Gökalp’ın Osmanlı dönemindeki eserleri ile Cumhuriyet’in ilanından sonra yazdığı Türkçülüğün Esasları kitabındaki fikirler esas itibarıyla millet ve milliyetçilik anlayışı bakımından pek farklı değilse de bazı konularda vurgu farkları veya değişmeler de dikkati çeker. Gökalp’ın millet, milliyet ve milliyetçilik konusundaki fikirlerini kendi eserlerinden alıntılarla kısaca ortaya koyduktan sonra bir değerlendirme yapmak uygun olacaktır.
Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak adlı eserinde Gökalp milliyetçilikten şöyle bahseder:
“İslâm âleminin son ümidi olan Osmanlı Devletini yüz seneden beri parçalayan manevî bir mikrop var. Bu mikrop şimdiye kadar Osmanlılığın düşmanıydı ve İslâmiyet’e büyük zararlar verdi. Fakat bugün artık İslâmların lehine dönerek yaptığı mazarratları (zararları) telafi etmeye çalışıyor. Bu mikrop milliyet fikridir. (…) Artık bu silâhı istimal etmenin (kullanmanın) sırası İslâm âlemine geldi.”
Ona göre, İslâm milletleri belki uzak gelecekte siyasi birlik kurabilirler ama bunun gerçekleşmesi için şartlar oluşana kadar Müslümanlar millî birliklerini, bağımsızlıklarını kuvvetlendirmek durumundadır. İslâm milletlerinin büyük kısmının mahkûmiyet ve esaret altında olduğunu belirten Gökalp, İslâm kavimleri arasında hâkimiyet ve mahkûmiyet kayıtları olmadığı için milliyet fikrinin İslâmlar arasında tefrika çıkaramayacağını, aksine milliyetçilik fikri güçlendikçe İslâm ümmetçiliği fikri de kültürleneceğinden var olan kültürü takviye edip sağlamlaştıracağını ileri sürer.
Türkçülüğü “Türk milletini yükseltmek” olarak tanımlayan Gökalp’ın millet tanımı ise ırka değil, ortak kültür ve terbiyeye dayanır. Gökalp bunu, Türkçülüğün Esasları adlı eserinde, Türk köylüsünün ifadesiyle “dili dilime, dini dinime uyan” şeklinde de ifade eder. Irkî, kavmî, siyasi, coğrafi vb. Türkçülerin görüşlerini tek tek kısaca tahlil eden Gökalp şu neticeye varır:
“Millet, ne ırkî, ne kavmî, ne coğrafî, ne siyasî, ne de iradî bir zümre değildir. Millet lisanca, dince, ahlâkça ve bediiyatça (güzel sanatlarca) müşterek olan, yâni aynı terbiyeyi almış fertlerden mürekkep bulunan (oluşan) bir zümredir. Türk köylüsü onu ‘dili dilime uyan, dini dinime uyan’ diyerek tarif eder. Filhakika (gerçekten), bir adam kanca müşterek bulunduğu insanlardan ziyade, dilde ve dinde müşterek bulunduğu insanlarla beraber yaşamak ister. Çünkü, insanî şahsiyetimiz, bedenimizde değil, ruhumuzdadır.”
Ziya Gökalp, farklı etnik kökenlerden gelmekle birlikte Türk kültürünü benimseyenlerin Türk milletinin fertleri olduğunu şu şekilde ifade eder:
“Memleketimizde vaktiyle dedeleri Arnavutluk'tan, yahut Arabistan'dan gelmiş milletdaşlarımız vardır. Bunları Türk terbiyesiyle büyümüş ve Türk mefkûresine çalışmayı itiyad edinmiş görürsek sair milletdaşlarımızdan hiç tefrik etmemeliyiz [ayırmamalıyız]. (…) Hususiyle, bunlar arasında milletimize karşı büyük fedakârlıklar yapmış, Türklüğe büyük hizmetler ifa etmiş olanlar varsa, nasıl olur da bu fedakâr insanlara ‘Siz Türk değilsiniz’ diyebiliriz?”
Toplumların tarih boyunca girdikleri ilişkiler neticesinde saf ırk diye bir şeyin kalmadığını belirten Gökalp çarpıcı bir ifade ile ırk konusunun zoolojinin bir konusu olduğunu ileri sürer:
“Filhakika [Gerçekten], atlarda şecere aramak lâzımdır, çünkü bütün meziyetleri sevk-i tabiîye [içgüdüye]müstenid ve irsî olan hayvanlarda ırkın büyük bir ehemmiyeti vardır. İnsanlarda ise ırkın içtimaî hasletlere hiçbir tesiri olmadığı için şecere aramak doğru değildir. (…) "Türküm diyen her ferdi Türk tanımaktan, yalnız Türklüğe hiyaneti görülenler varsa cezalandırmaktan başka çare yoktur.”
Gökalp’ın kendi devrindeki çabası, Osmanlı Devleti’ni, kültürel/harsî Türklük temeli üzerinde yeniden güçlendirmek, bu ihtimal ortadan kalktığında ise millî devlet anlayışı ile kurulan Cumhuriyet’i sağlam fikrî temellere oturtmaktı. Gökalp, kendi çağını iyi okumuş, Türk milletinin derin tarihî birikiminden alınacak güç ve ilhamla Türk milletinin muasır dünyada hak ettiği mevkiyi alması için fikren ve fiilen gayret göstermiştir. Erol Güngör ve başkaları tarafından eleştirilen Osmanlı kültür ve medeniyetine dair birtakım görüşleri onun millîlik ve halkçılık anlayışından kaynaklanmıştır. Kozmopolit karakterde olduğunu belirttiği Osmanlı medeniyetine karşı millî olarak tavsif ettiği Türk harsını/kültünü koyan Gökalp’ı eleştiren Güngör ise Osmanlı Devleti’ni Türk tarihinin zirvesi olarak görüyor, Osmanlı döneminde seçkinlerin kültürü ile halk kültürü arasında keskin bir ayrım olmadığını, her ikisinin de aynı değerlere yaslandığını ileri sürüyordu.
Ziya Gökalp’ın kuvveti, merhum Erol Güngör’ün de isabetle teşhis ettiği gibi sadece çok parlak bir zekâya sahip olmasından değil, aynı zamanda sosyal ilimlere dayalı bir milliyetçilik görüşünü işlemesinden ileri geliyordu. Onun, kısa sayılacak bir ömre sığdırdıkları hakikaten takdire ve hayrete şayandır.
Dönemin her düşünürü gibi Gökalp da, imparatorluktan millî devlete geçiş sancılarının yaşandığı, işgaller ve savaşların yoğun olduğu bir ortamda, tartışmalı bazı görüşler ileri sürmüş olabilir ama esasta onun, kendi çağının millî devlet ve milliyetçilik çağı olduğunu kavrayarak imparatorluk bakiyesi bir toplumda kapsayıcı, içerici bir millet ve milliyetçilik anlayışını ortaya koyması o gün de bugün de çok kıymetlidir.
Gökalp; ortak tarih, ortak kültür ve ortak gelecek tasavvuru çerçevesinde bir millet ve milliyetçilik anlayışının önce Türkiye için daha sonra da Türk Dünyası ve İslam âlemi bakımından yararlı ve gerekli olduğunu düşünmekteydi. Türkçülüğün esaslarında mefkûrenin aşamalarını Türkiyecilik, Türkmen-Oğuzculuk ve nihayet Turan olarak belirlemesi ve Turan’ı “uzak ülkü” olarak tanımlaması bunun açık göstergesidir.
Netice itibarıyla bu iki büyük düşünürümüz, millet ve milliyetçilik anlayışları arasındaki bazı farklara rağmen Türkçülüğün, Türk milliyetçiliği düşüncesinin kurucu babaları olarak tarihteki yerlerini almışlardır. Hiç kuşkusuz, onların ortaya koyduğu düşünceleri, yaklaşım tarzlarını kendi dönemlerinin şartları ve birikimleri çerçevesinde anlamak ve izah etmek gerekir. Ruhları şad olsun.
Yararlanılan Kaynaklar
Çalen, M. Kaan, Modern Türk Düşüncesine Bir Derkenar: Yusuf Akçura ve Ziya Gökalp, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2018.
Dural, Ahmet Baran, “Polemik: Gökalp- Akçura Dikotomisi (Zıtlığı) Üzerinden Türk Düşünce Tarihinde ‘Karıştır-Barıştırcı’ Zihniyetin İflası”, Türk Yurdu, sayı 378, 2019.
Sarınay, Yusuf, Türk Milliyetçiliğinin Tarihi Gelişimi ve Türk Ocakları 1912-1931, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2004.
Yusuf Akçura, Hatıralarım, Hece Yayınları 2024.
Yusuf Akçura, Türkçülüğün Tarihi, haz. Erol Kılınç, İstanbul 2015.
Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esasları, haz. Salim Çonoğlu, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2014.
Ziya Gökalp, Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak, haz. Mustafa Özsarı, Ötüken Neşriyat, İstanbul 2014.